(Rasti i katër poezive nga vëllimi poetik Rritesh për një puthje i Avdush Canajt, botuar nga Shtëpia Botuese Rozafa, Prishtinë 2025.)
Nga ZAMIRA SHTYLLA
1. Kurbeti në letërsinë shqipe: nga motivi tematik në strukturën ekzistenciale
Në letërsinë shqipe, kurbeti ka qenë tradicionalisht një motiv tematik dominues, i lidhur me largimin ekonomik, ndarjen familjare dhe mallin për vendlindjen. Ky motiv shfaqet që herët në këngët popullore dhe vazhdon në letërsinë e Rilindjes Kombëtare, ku merr ngarkesë patriotike dhe morale. Megjithatë, në shumicën e rasteve, kurbeti paraqitet si ngjarje narrative, jo si gjendje ontologjike e subjektit.
Në poezinë bashkëkohore për fëmijë të Avdush Canajt, vërehet një zhvendosje e rëndësishme konceptuale: kurbeti nuk funksionon më si episod jetësor, por si kusht themelor i përvojës së subjektit lirik. Në këtë kuptim, ai afrohet me atë që filozofia ekzistenciale e quan gjendje themelore e qenies, e cila përcakton mënyrën se si subjekti e përjeton botën, veten dhe tjetrin.
Katër poezitë e përzgjedhura nga vëllimi Rritesh për një puthje (Pëllumb Dardanie, Binte shi atë ditë, Mos harro, Ta dish) përbëjnë një mikro-korpus koherent, në të cilin kurbeti artikulohet si strukturë e përhershme mungese, që ndikon formimin emocional, gjuhësor dhe etik të fëmijës.
2. Subjekti fëmijëror si bartës i kujtesës kulturore
Një nga tiparet më dalluese të këtij korpusi poetik është pozicionimi i fëmijës jo si objekt i edukimit ideologjik, por si subjekt epistemik, i aftë të mbartë dhe të riprodhojë kujtesën kulturore. Kjo qasje përkon me teoritë bashkëkohore të kujtesës, sipas të cilave transmetimi i identitetit nuk ndodh vetëm përmes institucioneve, por përmes narrativave intime dhe familjare.
Në poezinë Pëllumb Dardanie, dija historike (“Prekazi”, “Adem Jashari”, “liria”) nuk paraqitet si informacion i mësuar, por si dije e brendësuar, e integruar në vetëdijen e fëmijës. Kjo e shndërron fëmijën në bartës të asaj që Aleida Assmann e quan kujtesë normative, pra kujtesë që nuk ruan vetëm të shkuarën, por orienton sjelljen dhe qëndrimin moral në të tashmen.
3. “Pëllumb Dardanie”: figura memoriale dhe identiteti i lëvizshëm
Poezia Pëllumb Dardanie funksionon si prolog konceptual i ciklit. Ekonomia e saj gjuhësore është e qëllimshme: përmes pak vargjeve, poeti ndërton një sistem të dendur referencash identitare.Metafora e pëllumbit përfaqëson një figurë memoriale me funksion të shumëfishtë: si simbol i lëvizjes (diasporës), si simbol i paqes (kundër mitologjisë së dhunës), dhe si simbol i kthimit (kundër humbjes së rrënjëve).
Në termat e teorisë postkoloniale, ky është një identitet hibrid i stabilizuar, ku subjekti lëviz midis hapësirave kulturore pa e humbur bërthamën e vet identitare. Kjo metaforë i kundërvihet figurave tradicionale heroike, duke e përshtatur diskursin kombëtar me ndjeshmërinë e fëmijës.
4. “Binte shi atë ditë”: fenomenologjia e huajësimit të butë
Në poezinë Binte shi atë ditë, kurbeti shfaqet si përvojë emocionale e heshtur, jo si traumë e artikuluar. Antropomorfizimi i ditës shpreh një gjendje ku bota dhe subjekti përjetohen si një tërësi e vetme, tipike për ndërgjegjen fëmijërore.
Figura e mësueses gjermane përfaqëson ndërmjetësimin kulturor, por nuk e zëvendëson atdheun. Kulmi semantik i poezisë arrihet në vargun ku gjuha amtare shndërrohet në mjet perceptimi universal. Në këtë mënyrë, gjuha merr funksion ontologjik: ajo nuk është vetëm shenjë komunikimi, por hapësirë simbolike e banimit.
Ky dimension e vendos poezinë në dialog me fenomenologjinë e hapësirës së përjetuar, sipas së cilës subjekti në mërgim nuk zotëron territor, por zotëron mënyrën e të perceptuarit të botës.
5. “Mos harro”: kujtesa si strukturë etike e identitetit
Imperativi “Mos harro” artikulon një nga boshtet etike të ciklit. Harresa paraqitet si rrezik ekzistencial, jo thjesht si humbje informacioni. Identiteti, në këtë poezi, nuk ndërtohet mbi zgjedhje individuale, por mbi trashëgimi dhe vazhdimësi.
Metafora “qerpik i kaltër dardan” përfaqëson një proces të miniaturizimit të historisë kombëtare, duke e shndërruar atë në pjesë të trupit të fëmijës. Ky inkarnim poetik e çliron identitetin nga monumentaliteti dhe e bën atë të përvetësueshëm pa dhunë simbolike.
Përmendja e saktë e toponimisë (Gjilani, adresa e shtëpisë) e konkretizon atdheun si hapësirë reale dhe e kundërvë mitizimit abstrakt, duke e lidhur kujtesën me jetën e përditshme.
6. “Ta dish”: etika e sakrificës dhe refuzimi i normalizimit të kurbetit
Poezia Ta dish shënon kulmin etik të ciklit. Dialogu me figurën e babait krijon një përmbysje të hierarkisë tradicionale të dijes: fëmija shndërrohet në instancë morale, duke i kujtuar të rriturit kuptimin e sakrificës historike.
Deklarata për moskthimin në mërgim nuk duhet lexuar si premtim praktik, por si akt simbolik i rezistencës ndaj normalizimit të mungesës. Sakrifica e dëshmorëve artikulohet si thirrje për jetë të plotë në atdhe, jo për mall të përhershëm.
Kjo poezi e zhvendos diskursin nga viktimizimi drejt përgjegjësisë, duke i dhënë kurbetit një dimension etik dhe politik të qartë.
7. Përfundim
Pas analizës së detajuar të katër poezive nga Rritesh për një puthje, si dhe diskutimit mbi trajtimin e kurbetit, kujtesës kulturore dhe identitetit narrativ, mund të nxjerrim përfundimet që reflektojnë rëndësinë estetike, tematike dhe etike të këtyre teksteve.
Ky studim analizoi katër poezi nga vëllimi Rritesh për një puthje i Avdush Canajt, duke i lexuar në kontekstin e letërsisë shqipe për fëmijë dhe të rinj. Analiza tregon se këto poezi nuk përfaqësojnë vetëm realizime estetike individuale, por një mikro-korpus koherent, ku kurbeti artikulohet si strukturë ontologjike e përvojës, që formëson ndërgjegjen, gjuhën dhe ndjeshmërinë e subjektit fëmijëror.
Në këto poezi, fëmija nuk është objekt edukimi, por subjekt etik dhe epistemik: ai mbart historinë, e përjeton identitetin dhe artikulon përgjegjësinë morale. Kjo qasje e zhvendos letërsinë për fëmijë nga didaktizmi tradicional drejt një hapësire qendrore të reflektimit kulturor dhe historik.
Ekonomia gjuhësore, densiteti simbolik dhe dyzimi i adresimit (fëmijë – i rritur) e bëjnë këtë vepër të qëndrueshme në kohë, me potencial antologjik. Këto poezi nuk funksionojnë thjesht si produkte të kontekstit të momentit, por si forma të artikuluara të përvojës kolektive.
Në përfundim, vëllimi Rritesh për një puthje përfaqëson një kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e letërsisë shqipe për fëmijë dhe të rinj, duke e pasuruar atë tematikisht, estetikisht dhe etikisht, dhe duke treguar se poezia për fëmijë mund të jetë një nga format më serioze të reflektimit kulturor dhe identitar.
KURBETI SI STRUKTURË ONTOLOGJIKE DHE KUJTESË NORMATIVE NË POEZINË PËR FËMIJË
Nga
–
13 Janar 2026
(Rasti i katër poezive nga vëllimi poetik Rritesh për një puthje i Avdush Canajt, botuar nga Shtëpia Botuese Rozafa, Prishtinë 2025.)
Nga ZAMIRA SHTYLLA
1. Kurbeti në letërsinë shqipe: nga motivi tematik në strukturën ekzistenciale
Në letërsinë shqipe, kurbeti ka qenë tradicionalisht një motiv tematik dominues, i lidhur me largimin ekonomik, ndarjen familjare dhe mallin për vendlindjen. Ky motiv shfaqet që herët në këngët popullore dhe vazhdon në letërsinë e Rilindjes Kombëtare, ku merr ngarkesë patriotike dhe morale. Megjithatë, në shumicën e rasteve, kurbeti paraqitet si ngjarje narrative, jo si gjendje ontologjike e subjektit.
Në poezinë bashkëkohore për fëmijë të Avdush Canajt, vërehet një zhvendosje e rëndësishme konceptuale: kurbeti nuk funksionon më si episod jetësor, por si kusht themelor i përvojës së subjektit lirik. Në këtë kuptim, ai afrohet me atë që filozofia ekzistenciale e quan gjendje themelore e qenies, e cila përcakton mënyrën se si subjekti e përjeton botën, veten dhe tjetrin.
Katër poezitë e përzgjedhura nga vëllimi Rritesh për një puthje (Pëllumb Dardanie, Binte shi atë ditë, Mos harro, Ta dish) përbëjnë një mikro-korpus koherent, në të cilin kurbeti artikulohet si strukturë e përhershme mungese, që ndikon formimin emocional, gjuhësor dhe etik të fëmijës.
2. Subjekti fëmijëror si bartës i kujtesës kulturore
Një nga tiparet më dalluese të këtij korpusi poetik është pozicionimi i fëmijës jo si objekt i edukimit ideologjik, por si subjekt epistemik, i aftë të mbartë dhe të riprodhojë kujtesën kulturore. Kjo qasje përkon me teoritë bashkëkohore të kujtesës, sipas të cilave transmetimi i identitetit nuk ndodh vetëm përmes institucioneve, por përmes narrativave intime dhe familjare.
Në poezinë Pëllumb Dardanie, dija historike (“Prekazi”, “Adem Jashari”, “liria”) nuk paraqitet si informacion i mësuar, por si dije e brendësuar, e integruar në vetëdijen e fëmijës. Kjo e shndërron fëmijën në bartës të asaj që Aleida Assmann e quan kujtesë normative, pra kujtesë që nuk ruan vetëm të shkuarën, por orienton sjelljen dhe qëndrimin moral në të tashmen.
3. “Pëllumb Dardanie”: figura memoriale dhe identiteti i lëvizshëm
Poezia Pëllumb Dardanie funksionon si prolog konceptual i ciklit. Ekonomia e saj gjuhësore është e qëllimshme: përmes pak vargjeve, poeti ndërton një sistem të dendur referencash identitare.Metafora e pëllumbit përfaqëson një figurë memoriale me funksion të shumëfishtë: si simbol i lëvizjes (diasporës), si simbol i paqes (kundër mitologjisë së dhunës), dhe si simbol i kthimit (kundër humbjes së rrënjëve).
Në termat e teorisë postkoloniale, ky është një identitet hibrid i stabilizuar, ku subjekti lëviz midis hapësirave kulturore pa e humbur bërthamën e vet identitare. Kjo metaforë i kundërvihet figurave tradicionale heroike, duke e përshtatur diskursin kombëtar me ndjeshmërinë e fëmijës.
4. “Binte shi atë ditë”: fenomenologjia e huajësimit të butë
Në poezinë Binte shi atë ditë, kurbeti shfaqet si përvojë emocionale e heshtur, jo si traumë e artikuluar. Antropomorfizimi i ditës shpreh një gjendje ku bota dhe subjekti përjetohen si një tërësi e vetme, tipike për ndërgjegjen fëmijërore.
Figura e mësueses gjermane përfaqëson ndërmjetësimin kulturor, por nuk e zëvendëson atdheun. Kulmi semantik i poezisë arrihet në vargun ku gjuha amtare shndërrohet në mjet perceptimi universal. Në këtë mënyrë, gjuha merr funksion ontologjik: ajo nuk është vetëm shenjë komunikimi, por hapësirë simbolike e banimit.
Ky dimension e vendos poezinë në dialog me fenomenologjinë e hapësirës së përjetuar, sipas së cilës subjekti në mërgim nuk zotëron territor, por zotëron mënyrën e të perceptuarit të botës.
5. “Mos harro”: kujtesa si strukturë etike e identitetit
Imperativi “Mos harro” artikulon një nga boshtet etike të ciklit. Harresa paraqitet si rrezik ekzistencial, jo thjesht si humbje informacioni. Identiteti, në këtë poezi, nuk ndërtohet mbi zgjedhje individuale, por mbi trashëgimi dhe vazhdimësi.
Metafora “qerpik i kaltër dardan” përfaqëson një proces të miniaturizimit të historisë kombëtare, duke e shndërruar atë në pjesë të trupit të fëmijës. Ky inkarnim poetik e çliron identitetin nga monumentaliteti dhe e bën atë të përvetësueshëm pa dhunë simbolike.
Përmendja e saktë e toponimisë (Gjilani, adresa e shtëpisë) e konkretizon atdheun si hapësirë reale dhe e kundërvë mitizimit abstrakt, duke e lidhur kujtesën me jetën e përditshme.
6. “Ta dish”: etika e sakrificës dhe refuzimi i normalizimit të kurbetit
Poezia Ta dish shënon kulmin etik të ciklit. Dialogu me figurën e babait krijon një përmbysje të hierarkisë tradicionale të dijes: fëmija shndërrohet në instancë morale, duke i kujtuar të rriturit kuptimin e sakrificës historike.
Deklarata për moskthimin në mërgim nuk duhet lexuar si premtim praktik, por si akt simbolik i rezistencës ndaj normalizimit të mungesës. Sakrifica e dëshmorëve artikulohet si thirrje për jetë të plotë në atdhe, jo për mall të përhershëm.
Kjo poezi e zhvendos diskursin nga viktimizimi drejt përgjegjësisë, duke i dhënë kurbetit një dimension etik dhe politik të qartë.
7. Përfundim
Pas analizës së detajuar të katër poezive nga Rritesh për një puthje, si dhe diskutimit mbi trajtimin e kurbetit, kujtesës kulturore dhe identitetit narrativ, mund të nxjerrim përfundimet që reflektojnë rëndësinë estetike, tematike dhe etike të këtyre teksteve.
Ky studim analizoi katër poezi nga vëllimi Rritesh për një puthje i Avdush Canajt, duke i lexuar në kontekstin e letërsisë shqipe për fëmijë dhe të rinj. Analiza tregon se këto poezi nuk përfaqësojnë vetëm realizime estetike individuale, por një mikro-korpus koherent, ku kurbeti artikulohet si strukturë ontologjike e përvojës, që formëson ndërgjegjen, gjuhën dhe ndjeshmërinë e subjektit fëmijëror.
Në këto poezi, fëmija nuk është objekt edukimi, por subjekt etik dhe epistemik: ai mbart historinë, e përjeton identitetin dhe artikulon përgjegjësinë morale. Kjo qasje e zhvendos letërsinë për fëmijë nga didaktizmi tradicional drejt një hapësire qendrore të reflektimit kulturor dhe historik.
Ekonomia gjuhësore, densiteti simbolik dhe dyzimi i adresimit (fëmijë – i rritur) e bëjnë këtë vepër të qëndrueshme në kohë, me potencial antologjik. Këto poezi nuk funksionojnë thjesht si produkte të kontekstit të momentit, por si forma të artikuluara të përvojës kolektive.
Në përfundim, vëllimi Rritesh për një puthje përfaqëson një kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e letërsisë shqipe për fëmijë dhe të rinj, duke e pasuruar atë tematikisht, estetikisht dhe etikisht, dhe duke treguar se poezia për fëmijë mund të jetë një nga format më serioze të reflektimit kulturor dhe identitar.
