ZAMIRA SHTYLLA
Poezia e Avdush Canajt për fëmijë dhe të rinj përfaqëson një nga arritjet më të larta estetike në këtë segment të letërsisë shqipe . Vlera e poezisë së Canajt nuk buron nga përshtatja pedagogjike, por nga përmbushja e standardeve të poezisë së mirëfilltë artistike, të realizuara përmes vargut të lirë, muzikalitetit të brendshëm, densitetit semantik dhe një etike estetike që respekton botën e fëmijës si subjekt poetik autonom.
Letërsia për fëmijë, në traditën shqipe, ka qenë e karakterizuar nga dominimi i rimës së jashtme, metrave të rregullta dhe një qasje e drejtpërdrejtë didaktike. Këto elemente, ndonëse funksionale, shpesh kanë prodhuar poezi me vlera të kufizuara artistike. Poezia e Avdush Canajt qëndron lart pikërisht sepse e tejkalon këtë model, pa e humbur komunikueshmërinë me lexuesin e ri. Ai e çliron poezinë nga skematizimi formal dhe ideor, duke i dhënë asaj thellësi estetike dhe modernitet shprehës.
Një nga argumentet kryesore për pozitën e lartë të poezisë së Canajt është përdorimi konsekuent dhe i suksesshëm i vargut të lirë. Në kontekstin e poezisë për fëmijë, kjo përbën një akt estetik të guximshëm, sepse vargu i lirë kërkon kontroll të brendshëm ritmik dhe ndjeshmëri të lartë gjuhësore. Canaj e dëshmon këtë pjekuri përmes ndërtimit të vargut që ndjek ritmin e mendimit dhe të emocioneve fëminore, duke krijuar një poezi që lexohet natyrshëm dhe përjetohet thellë.
Poezia e Canajt qëndron në lartësitë e saj sepse muzikaliteti nuk është mekanik, por organik. Ndryshe nga poetët që mbështeten në rimë për të krijuar efekt akustik, Canaj ndërton një muzikalitet të brendshëm përmes ritmit sintaksor, përsëritjeve tematike dhe intonacionit emocional. Ky muzikalitet i fshehtë e bën poezinë e tij më të qëndrueshme artistikisht dhe më afër poezisë moderne, duke e larguar nga funksioni thjesht argëtues.
Një tjetër argument thelbësor është densiteti i lartë semantik i poezisë së Canajt. Tekstet e tij janë të hapura ndaj interpretimeve të shumëfishta, duke u ofruar fëmijëve mundësinë të rriten bashkë me poezinë. Ky tipar është karakteristik për poezinë e niveleve të larta estetike dhe e vendos krijimtarinë e tij në një shkallë të barabartë me poezinë e mirëfilltë për të rritur.
Një nga arsyet kryesore pse poezia e Canajt qëndron lart është mënyra se si ai e koncepton fëmijën: jo si objekt edukimi, por si subjekt estetik i denjë për art të vërtetë. Ky respekt për inteligjencën emocionale dhe imagjinative të fëmijës e çliron poezinë nga moralizimi dhe e bën atë autentike dhe të besueshme.
Poezia e Avdush Canajt nuk predikon, por sugjeron. Ajo nuk jep mësime të drejtpërdrejta, por krijon përvoja estetike që prodhojnë reflektim etik. Kjo qasje është një tregues i lartë i etikës poetike dhe e dallon krijimtarinë e tij nga shumë tekste didaktike që shpesh ngatërrohen me poezi për fëmijë.
Një dimension shtesë që e legjitimon pozitën e lartë të poezisë së Avdush Canajt është fryma evropiane e poetikës së tij. Kjo frymë nuk shfaqet si imitim formal, por si përvetësim organik i parimeve estetike bashkëkohore: vargu i lirë, muzikaliteti i brendshëm, hapësirat e hapura kuptimore dhe refuzimi i moralizimit të drejtpërdrejtë. Në këtë aspekt, poezia e Canajt dialogon natyrshëm me traditën moderne evropiane të poezisë për fëmijë, duke e tejkaluar kornizën lokale dhe duke fituar universalitet estetik.
Poezia e Canajt ruan vlerën e saj edhe jashtë kontekstit të menjëhershëm pedagogjik. Ajo lexohet me të njëjtën kënaqësi nga fëmijët, të rinjtë dhe të rriturit. Ky universalitet i përjetimit estetik është një kriter i rëndësishëm për vlerësimin e poezisë së niveleve të larta dhe një argument i fortë për pozitën e saj elitare në letërsinë për fëmijë e të rinj.
Në përfundim, poezia e Avdush Canajt qëndron në lartësitë e poezisë për fëmijë dhe të rinj sepse ajo i përmbush kriteret themelore të artit poetik: origjinalitetin, pjekurinë formale, thellësinë semantike dhe etikën estetike. Ajo nuk e thjeshton poezinë për hir të moshës, por e rafinon atë, duke e bërë të kuptueshme dhe të përjetueshme. Pikërisht për këtë arsye, krijimtaria e Canajt duhet konsideruar jo vetëm si letërsi për fëmijë, por si poezi e vërtetë, e cila zë vend të merituar në kanonin bashkëkohor shqiptar.
Referenca (Bibliografi bazë)
Eco, U. (1989). The Open Ëork. Harvard University Press.
Eliot, T. S. (1932). Selected Essays. Faber & Faber.
Hunt, P. (1994). An Introduction to Children’s Literature. Oxford University Press.
Jakobson, R. (1960). “Linguistics and Poetics.” Në: Style in Language. MIT Press.
Nodelman, P. (2008). The Hidden Adult: Defining Children’s Literature. Johns Hopkins University Press.
Paz, O. (1974). The Boë and the Lyre. University of Texas Press.
