Izmi Zeka
Veprimtaria politike, ilegale, publicistike dhe organizative e Kadri Zekës në rrjedhat historike të çështjes së Kosovës
Abstrakt
Ky punim analizon në mënyrë të integruar veprimtarinë ilegale, publicistike dhe organizative të Kadri Zekës, duke e vendosur atë në kontekstin e lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë dhe diasporë gjatë viteve 1970–1982. Studimi argumenton se kontributi i tij nuk ishte individual apo episodik, por pjesë e rrjeteve të strukturuara politike, ku bashkëpunimi me veprimtarë të tjerë përbënte element kyç në organizimin e rezistencës dhe ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës.
1. Hyrje
Kadri Zeka zë një vend të rëndësishëm në historinë e lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë si veprimtar politik, publicist dhe organizator ilegal. Qasja e këtij punimi synon ta trajtojë figurën e tij jo në mënyrë individualizuese, por si pjesë përbërëse e një projekti kolektiv politik, të ndërtuar mbi rrjete ilegale, bashkëpunime ideore dhe veprim të koordinuar brenda dhe jashtë Kosovës.
2. Konteksti historik dhe fillimet e veprimtarisë ilegale(1973–1978)
Veprimtaria ilegale e Kadri Zekës nis në fillim të viteve 1970, në një kontekst represioni politik ndaj shqiptarëve në Kosovë. Në këtë periudhë, ai u përfshi në Grupin Revolucionar të Kosovës, që më vonë u konsolidua në Organizatën Marksiste-Leniniste të Kosovës(OMLK). Këto struktura funksiononin në mënyrë konspirative, mbi bazën e qelizave të vogla dhe disiplinës ideore.
Brenda këtyre strukturave, Kadri Zeka bashkëpunoi ngushtë me veprimtarë si Rexhep Mala, Mehmet Hajrizi, Hydajet Hyseni, Ilmi Ramadani etj, me të cilët ndante orientimin politik dhe objektivin strategjik të avancimit të statusit politik të Kosovës.
3. Aktiviteti organizativ dhe veprimtaria ilegale brenda Kosovës
Veprimtaria e Kadri Zekës brenda Kosovës shtrihej në organizimin e rinisë dhe studentëve, zgjerimin territorial të rrjeteve ilegale dhe përgatitjen ideore të kuadrove. Bashkëpunimi me veprimtarë të tjerë realizohej në kuadër të ndarjes funksionale të detyrave, ku secili
anëtar i rrjetit kishte përgjegjësi të përcaktuara qartë. Ky organizim kolektiv synonte krijimin e një strukture politike të qëndrueshme, e aftë të përballonte presionin shtetëror dhe të
siguronte vazhdimësinë e veprimit politik për një Kosovë të lirë.
4. Publicistika ilegale si instrument ideor
Një komponent qendror i veprimtarisë së Kadri Zekës ishte publicistika ilegale, e zhvilluar si brenda Kosovës ashtu edhe më pas në mërgim. Shkrimet e tij trajtonin temat e pozitës kushtetuese të Kosovës, diskriminimit institucional dhe të drejtës për vetëvendosje.
Këto tekste u prodhuan dhe u shpërndanë në bashkëpunim me rrjetet ilegale dhe veprimtarë të tjerë, duke funksionuar si instrument edukimi politik dhe unifikimi ideologjik.
5. Kalimi në mërgim dhe konsolidimi i veprimtarisë publicistike
Pas vitit 1978, për shkak ndjekjes nga Shërbimi Sekret Jugosllav dhe presionit të organeve shtetërore, Kadri Zeka u detyrua të largohej nga Kosova. Në mërgim, ai vazhdoi aktivitetin në bashkëpunim të ngushtë me Jusuf Gërvallën, Bardhosh Gërvallën, Zija Shemsiun, Kadri Abdullahun, Saime Isufin, Hasan Malën etj me të cilët zhvilloi veprimtari politike, organizative, publicistikë politike ku qëllimi ishte ndërkombtarizimi I cështjës së Kosovës dhe shprehja e kërkesave që kishin qëllim lirinë e Kosovës
6. Demonstratat në Perëndim dhe ndërkombëtarizimi I çështjes së Kosovës
Në vitet 1980–1981, Kadri Zeka u bë një nga udhëheqësit më aktivë të mobilizimit të mërgatës shqiptare. Demonstratat që ai organizoi në qytete si Bernë, Currih,Düsseldorf dhe Frankfurt etj shërbyen si instrument për ndërgjegjësimin politik, edukimin kombëtar dhe bashkimin e diasporës. Ai theksonte vazhdimisht se liria e Kosovës nuk ishte vetëm çështje lokale, por një çështje njerëzore dhe ndërkombëtare.
Demonstratat e vitit 1981 në Evropën Perëndimore përbëjnë kulmin e veprimtarisë së Kadri Zekës dhe rrjeteve të tij bashkëpunuese. Në koordinim me Jusuf dhe Bardhosh Gërvallën, si dhe me veprimtarëtë tjerë të diasporës, ai ishte ndër organizatorët kryesorë të demonstaratave në Zvicër, Gjermani dhe Belgjikë.
6.1. Roli i diasporës
Demonstratat që ai organizoi shërbyen si instrument për ndërgjegjësimin politik, edukimin kombëtar dhe bashkimin e diasporës.
6.2. Fjalimet kyçe
– Bernë, 11 prill 1981: “Kosova Republikë! Poshtë terrori serb në Kosovë! Ne jemi me Kosovën!”
Currih,18 prill 1981: “Ngjarjet në Kosovë nuk janë thjesht çështje e vendit tonë. Kjo është çështje njerëzore, ndërkombëtare dhe ne duhet të tregojmë solidaritet.” “Kosovës i duhet një zë i vetëm i fortë e kumbues dhe jo disa zëra të mekur”, Pas sulmeve të egra të policisë e të ushtrisë jugosllave mbi Kosovën, udhëheqësit serbë e ata jugosllavë menduan se do ta gjunjëzojnë popullin tonë. Por, në fakt, po ndodhë e kundërta. Demonstratat e grevat po vazhdojnë edhe më me furi. Dora e fuqishme e popullit po godet pa mëshirë policët pushtues, që kanë ardhur nga gjithë Jugosllavia.
Theksime të Kadri Zekës në demonstrata:
Të luftoni parreshtur e me të gjitha forcat derisa të realizohen të gjitha të drejtat e popullit tonë;
– Të kundërshtoni me forcë dhunën dhe terrorin e pashoq që po ushtron regjimi mbi popullin e rininë tonë;
– Të forconi parreshtur unitetin luftarak të rradhëve tuaja:
– Të përkrahni e të ndihmoni me të gjitha mundësitë bashkatdhetarët që keni në Kosovë;
– Të zbuloni dhe të demaskoni pa mëshirë ata elementë të shitur që bëjnë punën e armikut, që mbjellin panik dhe konfuzion në radhët tuaja, duke ju denoncuar juve te armiku;
– Të sabotoni ato të ashtuquajtura “Klube Jugosllave të Punëtorëve”, që janë shndërruar në çerdhe të rrezikshme antishqiptare, e në vend të tyre të formoni klubet e shoqëritë tuaja, të pavarura kulturore, artistike e sportive;
– Mos lejoni që të humbni gjuhën, kulturën e traditat tona të mira,
6.3. Vlerësimi historik i demonstrative
Fjalimet e tij edukonin publikun mbi represionin politik, duke forcuar vetëdijen kombëtare dhe solidaritetin ndërmjet mërgatës dhe atdheut
Demonstratat krijuan presion ndërkombëtar mbi regjimin jugosllav dhe i dhanë zë kauzës së Kosovës në arenën globale.
7. Botimet dhe publicistika
Kadri Zeka përdori gazetarinë, broshurat, përmbledhjet poetike dhe analizat historike si mjete të fuqishme për mobilizim dhe edukim. Botimet e tij kishin tre qëllime kryesore: informimin, edukimin dhe mobilizimin e mërgatës.
7/1. Gazeta Liria (1980–1982)
• Funksiononte si platformë ideore dhe mobilizuese, duke informuar për represionin në Kosovë dhe aktivitetin e lëvizjes ilegale.
• Bashkëpunim i ngushtë me Jusuf dhe Bardhosh Gërvallën.
• Vlerësim: Kjo gazetë krijoi një hapësirë për komunikim dhe koordinim ndërmjet diasporës dhe Kosovës, duke forcuar bashkimin dhe ndjeshmërinë ndërkombëtare ndaj çështjes shqiptare.
7/2. Këngët e lirisë (1980–1981)
• Përmbledhje poetike dhe këngë patriotike, të përdorura për edukim dhe mobilizim të rinisë.
• Vlerësim: Këto botime ishin instrument edukativ dhe kulturor, që forcuan identitetin kombëtar dhe vetëdijen politike të mërgatës.
7/3. Rreth ngjarjeve në Kosovë (1981)
• Broshurë dokumentare që analizonte demonstratat dhe ngjarjet në Kosovë.
• Vlerësim: Burim historik dhe ideologjik për studiuesit; tregues i strategjive të organizimit dhe sfidave me të cilat përballej lëvizja ilegale.
7/4. Shpërngulja e shqiptarëve – Vaso Čubriloviq (1980–1981)
• Analizë kritike mbi teoritë për shpërnguljen e shqiptarëve.
• Vlerësim: Edukues dhe denoncues i politikave diskriminuese, duke kontribuar në ndërgjegjësimin ndërkombëtar mbi padrejtësitë serbe.
7/5. Tezat rreth Frontit Popullor (1981)
• Dokument ideologjik/strategjik.
• Vlerësim: Shërbeu si platformë konceptuale për veprimtarinë dhe rrjetet e diasporës, duke ofruar udhërrëfyes për strategjitë e ardhshme politike.
Vlerësim i përgjithshëm:
• Botimet e Kadri Zekës krijuan një ekosistem informacioni dhe ideologjie, duke lidhur demonstratat, fjalimet dhe aktivitetin ilegal në Kosovë dhe diasporë.
• Ato forcuan kauzën kombëtare, edukuan brezat e rinj dhe u shndërruan në referencë të rëndësishme historike dhe politike për studiuesit dhe aktivistët shqiptarë
8. Vrasja e Kadri Zekës dhe reagimet pas saj në Kosovë dhe diasporë (1982)
Vrasja e Kadri Zekës më 17 janar 1982, së bashku me Jusuf dhe Bardhosh Gërvallën në Untergruppenbach të Gjermanisë, përbën një nga aktet më të rënda represive të ndërmarra nga shteti jugosllav kundër lëvizjes kombëtare shqiptare në mërgim. Ky atentat politik nuk ishte një akt i izoluar, por pjesë e një strategjie të qëllimshme për eliminimin fizik të udhëheqësve që kishin arritur të konsolidojnë rrjetet ilegale, të prodhojnë diskurs politik koherent dhe të ndërkombëtarizojnë çështjen e Kosovës pas demonstratave të vitit 1981.
Burime të kohës, përfshirë komunikatat e organizatave politike shqiptare në diasporë dhe publicistikën ilegale, e identifikojnë vrasjen si atentat të organizuar nga shërbimet sekrete jugosllave. Aktiviteti i gjerë politik,organizativ dhe publicistik i Kadri Zekës, si dhe roli i tij si nyje lidhëse ndërmjet strukturave ilegale brenda Kosovës dhe diasporës, e kishte shndërruar atë në objektiv strategjik të aparatit represiv.
9/1Reagimet në diasporë
Reagimet në diasporën shqiptare ishin të menjëhershme dhe të strukturuara politikisht. Në Gjermani, Zvicër, Suedi, Austri dhe Belgjikë u organizuan tubime përkujtimore dhe protesta, ku u dënuan publikisht vrasjet dhe u kërkua drejtësi. Organizatat politike shqiptare në mërgim i shndërruan këto aktivitete në platforma denoncuese ndaj regjimit jugosllav, duke theksuar karakterin shtetëror të atentatit dhe shkeljen e të drejtave themelore të njeriut.
Në këtë kontekst, reagimet nuk kishin vetëm karakter emocional apo përkujtimor, por edhe funksion politik. Ato shërbyen për ruajtjen e vazhdimësisë organizative të lëvizjes, për konsolidimin e rrjeteve ekzistuese dhe për thellimin e bashkëpunimit ndërmjet grupeve të ndryshme të diasporës shqiptare. Vrasja e Kadri Zekës dhe e vëllezërve Gërvalla u shndërrua në pikë reference mobilizuese për veprimtarinë e mëtejshme politike.
9/2Reagimet në Kosovë
Në Kosovë, reagimet u zhvilluan në kushte të censurës së plotë dhe represionit të ashpër shtetëror. Megjithatë, përmes rrjeteve ilegale dhe komunikimit konspirativ, lajmi për vrasjen u përhap shpejt dhe u perceptua si dëshmi e qartë e natyrës represive të regjimit jugosllav. Sipas dëshmive të veprimtarëve të lëvizjes ilegale, kjo ngjarje forcoi bindjen se veprimi politik legal ishte i pamundur dhe se rezistenca kërkonte forma më të organizuara dhe më të vendosura.
Reagimet në Kosovë u shprehën edhe përmes intensifikimit të veprimtarisë ilegale, ruajtjes së kujtimit të Kadri Zekës si figurë simbolike dhe vazhdimit të prodhimit ideologjik në frymën e veprës së tij. Kjo dëshmon se eliminimi fizik i veprimtarëve nuk e ndërpreu veprimin politik, por në shumë raste e radikalizoi dhe e konsolidoi atë.
10. Vlera historike e reagimeve pas vrasjes
Në perspektivë historike, reagimet pas vrasjes së Kadri Zekës dëshmojnë për nivelin e lartë të organizimit dhe vetëdijes politike të lëvizjes kombëtare shqiptare në fillim të viteve ’80. Ato tregojnë se rrjetet e ndërtuara nga Kadri Zeka dhe bashkëpunëtorët e tij ishin të afta të mbijetonin edhe pas humbjes së figurave qendrore, duke siguruar vazhdimësi ideologjike dhe organizative.
Në këtë kuptim, vrasja e Kadri Zekës nuk e ndali procesin historik të rezistencës shqiptare, por e shndërroi atë në referencë simbolike dhe politike për brezat e mëvonshëm, duke ndikuar drejtpërdrejt në zhvillimet që çuan drejt fazave të reja të organizimit politik dhe çlirimtar në Kosovë.
