Ekspozita e organizuar së fundmi në Prishtinë, në vend që të shërbente si një hap drejt reflektimit të ndershëm dhe respektit për viktimat, për shumë qytetarë u perceptua si një akt që preku rëndë ndjenjat e tyre dhe fyeu kujtesën kolektive të luftës. Kur arti trajton tema kaq të ndjeshme, ai nuk mund të jetë i shkëputur nga realiteti historik dhe emocional i një populli që ende jeton me pasojat e asaj tragjedie.
Krimet e luftës nuk janë abstraksione teorike dhe nuk janë thjesht tema për provokime artistike. Ato janë histori reale të jetëve të ndërprera, të familjeve të shkatërruara, të grave të dhunuara, të fëmijëve të vrarë dhe të mijëra njerëzve që ende figurojnë të zhdukur. Çdo fotografi, çdo dokument dhe çdo dëshmi e asaj kohe përfaqëson një jetë, një familje dhe një plagë që nuk është mbyllur ende.
Për këtë arsye, çdo përpjekje për të relativizuar, banalizuar apo për të trajtuar me lehtësi krimet e luftës rrezikon të dëmtojë jo vetëm ndjenjat e viktimave, por edhe vetë procesin e ndërtimit të kujtesës historike. Kujtesa kolektive e një shoqërie nuk është një dekor simbolik për galeri arti; ajo është themeli mbi të cilin ndërtohet drejtësia, dinjiteti dhe e vërteta historike.
Liria e shprehjes dhe liria artistike janë ndër shtyllat themelore të një shoqërie demokratike. Ato duhet të mbrohen dhe të respektohen. Por liria nuk mund të kuptohet si mungesë përgjegjësie. Kur arti prek plagët më të ndjeshme të një populli, ai duhet të shoqërohet me ndjeshmëri, respekt dhe vetëdije për kontekstin historik dhe moral.
Republika e Kosovës është ndërtuar mbi sakrificën e shumë njerëzve që nuk janë më mes nesh. Emrat e tyre nuk janë vetëm pjesë e historisë; ata janë pjesë e identitetit dhe dinjitetit të këtij vendi. Për familjet e viktimave, për të mbijetuarit dhe për gjithë shoqërinë, kujtesa e luftës nuk është një kapitull i mbyllur, por një realitet që vazhdon të jetojë në përditshmëri.
Prandaj reagimi ndaj çdo veprimi që perceptohet si fyerje ndaj krimeve të luftës nuk është shenjë e mungesës së tolerancës ndaj artit, por shenjë e respektit ndaj viktimave dhe ndaj së vërtetës historike. Një shoqëri që kërkon drejtësi dhe pajtim të qëndrueshëm nuk mund ta ndërtojë atë mbi relativizimin e krimeve.
Pajtimi i vërtetë nuk vjen nga harresa dhe as nga shtrembërimi i së kaluarës. Ai vjen vetëm përmes pranimit të së vërtetës, përmes respektit për viktimat dhe përmes ndërtimit të një kujtese të ndershme historike.
Sepse një popull që e mbron kujtesën e tij, mbron edhe dinjitetin e tij.
30.03.2026 Gjilan
