Ka poezi që kërkojnë ndjeshmëri dhe ka poezi që kërkojnë përgjegjësi. Dallimi mes tyre nuk është estetik, por etik. Poezia e ndjeshmërisë shpesh synon rezonancën emocionale të çastit; poezia e përgjegjësisë kërkon diçka më të vështirë: ballafaqimin. Libri Njollë e zezë në parantezë i Flokart Aliut i përket qartësisht kësaj kategorie të dytë. Ky nuk është një libër që të josh me emocione të shpejta, as një përmbledhje vargjesh të ndërtuara për pëlqim të lehtë. Është një libër që të vë përballë vetes dhe, mbi të gjitha, të heq çdo alibi.
Që në titull, autori propozon një metaforë të rëndë dhe të qëllimshme. Njolla shfaqet si shenjë e fajit njerëzor, jo si përjashtim, por si gjendje. Paranteza, nga ana tjetër, sugjeron kohën e kufizuar të jetës, hapësirën e ngushtë ku gjithçka ndodh dhe ku asgjë nuk mund të shtyhet pafundësisht. Brenda kësaj paranteze, njeriu nuk ka luksin e justifikimeve të gjata. Gjërat që nuk janë bërë, fjalët që nuk janë thënë dhe veprimet që janë shtyrë për më vonë peshojnë po aq sa gabimet e hapura. Poezia e Aliut ndërtohet pikërisht mbi këtë etikë të veprimeve të vogla, të cilat zakonisht kalojnë pa u vënë re, por që në fund përbëjnë shumicën e jetës morale të një njeriu.
Libri hapet me një skenë gjykimi alegorik, ku figura si Kryekronikani, Arkivisti dhe Engjëllshkruesja nuk janë personazhe fetare në kuptimin klasik. Ato nuk përfaqësojnë një autoritet hyjnor të largët, por mishërime të mekanizmave të brendshëm të ndërgjegjes njerëzore. Ky gjykim nuk bëhet për heroizma apo krime të mëdha; nuk ka patos, as dënime spektakolare. Gjykimi bëhet për mungesën e dhembshurisë, për hezitimin, për kompromisin e heshtur. Pikërisht këtu qëndron forca e librit: poezia nuk moralizon nga lart, por e zhvesh njeriun nga mbrojtjet e tij të zakonshme.
Në këtë kuptim, libri mund të lexohet si një analizë e imët e alibive që ndërtojmë për veten. Alibia e kohës, alibia e rrethanave, alibia e lodhjes, alibia e të tjerëve. Poezia e Aliut i shpërbën këto një nga një, pa zhurmë, pa retorikë. Ajo nuk thotë se njeriu është fajtor për gjithçka, por se ai është përgjegjës për shumë më tepër sesa është i gatshëm ta pranojë.
Struktura e librit është e menduar si një udhëtim i brendshëm, jo si renditje tematike. Nga rishkrimi kritik i mitit të krijimit, ku njeriu shfaqet jo si kurorë e harmonisë, por si rrezik për vetë rendin që e ka prodhuar, poezia zbret gradualisht në përditshmërinë urbane. Aty ku “era peshon hapat” dhe ku ecja nuk garanton mbërritje, subjekti poetik shfaqet i pezulluar mes lëvizjes dhe stagnimit. Rruga nuk është më hapësirë drejtimi, por vend sprove.
Më pas vjen koha, e trajtuar jo si rrjedhë neutrale, por si forcë gërryese. Koha në këtë libër ha, shtrydh dhe konsumon. Ajo shfaqet si lavjerrës i ndryshkur, si kalendar që mat jo ditë, por humbje. Në këtë raport me kohën, njeriu nuk është viktimë romantike, por qenie e vetëdijshme për kompromiset që ka bërë. Përvoja e mërgimit, e pranishme në disa cikle, nuk paraqitet si temë folklorike apo nostalgjike, por si gjendje e përhershme shpirtërore: një ndarje e vazhdueshme nga vetja.
Në fund, libri mbyllet me një kërkesë minimale për dashuri. Jo si shpëtim i madh metafizik, jo si mit romantik, por si mënyra e vetme për të mos u zbrazur krejtësisht. Dashuria këtu nuk e shlyen fajin dhe nuk e ndalon kohën; ajo thjesht e bën jetën të përballueshme për pak më gjatë.
Një nga pikat më të forta të librit është mënyra si trajtohet ndërgjegjja. Shprehja “unë dhe ndërgjegje ime e vrarë” nuk funksionon si figurë retorike, por si pranim i drejtpërdrejtë. Subjekti poetik nuk kërkon pafajësi dhe nuk pretendon pastërti morale. Ai kërkon qartësi. Dhe kjo qartësi është e dhimbshme, sepse nënkupton pranimin e asaj që nuk është bërë.
Gjuha e Flokart Aliut është e përmbajtur dhe e qëndrueshme. Metaforat nuk janë zbukurime, por mjete pune. Era, rruga, lavjerrësi, heshtja nuk funksionojnë si dekor poetik, por si elemente strukturore të një universi të menduar me kujdes. Ndërthurja e regjistrit biblik me realitetin urban i jep librit një tension të vazhdueshëm mes së shenjtës dhe së zakonshmes, pa rënë në patetizëm apo predikim.
Në një kohë kur poezia shpesh kërkon të arsyetojë gjithçka me rrethanat, Njollë e zezë në parantezë zgjedh një rrugë tjetër. Është një poezi që nuk pranon justifikime të gatshme. Një poezi që nuk e zhvendos përgjegjësinë te koha, te sistemi apo te të tjerët. Në këtë kuptim, ky libër është anatomia e një alibie: një shpërbërje e ngadaltë dhe e heshtur e mënyrave se si njeriu përpiqet t’i ikë vetes.
Dhe pyetja që mbetet në fund nuk është e zhurmshme, as akuzuese. Është e thjeshtë dhe e rëndë njëkohësisht: çfarë bëre me kohën që të ra ndërmjet dy kllapave të jetës sate?
kryelajmi.com
