Sarë Gjergji
Në vend të homazhit
“PARA SE ME U SHTRI…” – TESTAMENT POETIK, NJERËZOR DHE METAFIZIK I SHERAFEDIN KADRIUT
Poezia “Para se me u shtri…” e Sherafedin Kadriut, është një nga ato tekste të rralla ku fjala poetike nuk synon zbukurimin, por të vërtetën e zhveshur. Në pak vargje, autori arrin të ndërtojë një testament shpirtëror, një dialog me vdekjen dhe një përshëndetje të fundit ndaj jetës. Duke e lexuar sot, pas ndarjes së tij nga jeta, kjo poezi merr një peshë edhe më të rëndë emocionale dhe artistike: duket sikur poeti e kishte shkruar jo vetëm për vdekjen në përgjithësi, por për largimin e vet.
Që në vargun e parë, “Mos ma lidhni gojën me metaforë”, poeti vendos tonin e gjithë poezisë. Këtu kemi një refuzim të qartë të zbukurimit të tepruar poetik. Ai nuk kërkon figurë, stolisje, retorikë apo fjalë të mëdha. Përkundrazi, kërkon që në çastin e fundit t’i lihet e lirë goja, fjala, fryma e fundit. Metafora, që zakonisht është mjeti themelor i poezisë, këtu bëhet diçka që mund ta pengojë të vërtetën. Ky është një paradoks i fuqishëm poetik: poeti i kërkon poezisë të mos jetë më poezi, por të bëhet e zhveshur, e drejtpërdrejtë, e dhimbshme.
Vargu pasues, “Se më kanë rënë dhëmbët e bëhem horë”, sjell një realizëm të rrallë dhe prekës. Rënia e dhëmbëve është shenjë e plakjes, e pafuqisë fizike, e afrimit të fundit. Por autori e shpreh këtë jo me ton tragjik, por me një ironi të lehtë popullore, thuajse me një buzëqeshje të hidhur. Kjo është një nga veçoritë më të bukura të poezisë: ajo nuk e dramatizon vdekjen, por e pranon atë si pjesë të natyrshme të jetës.
Në vijim, poeti kërkon një qefin “të bardhë si bora”. Bardhësia e borës është simbol i pastërtisë, i pafajësisë dhe i kthimit në një gjendje fillestare, të paqtë. Kjo bardhësi është në kontrast të fortë me “dritën e zezë”, një nga figurat më të fuqishme të poezisë. Shprehja “Para se me u shtri në dritën e zezë” përmban një oksimoron të jashtëzakonshëm: drita zakonisht lidhet me jetën, shpresën dhe zbulesën, ndërsa e zeza me vdekjen, humbjen dhe errësirën. Duke i bashkuar këto dy nocione të kundërta, poeti krijon një imazh metafizik të vdekjes: ajo nuk është thjesht errësirë, por një dritë tjetër, e panjohur, e zezë, e frikshme dhe njëkohësisht misterioze.
Dy nga vargjet më prekëse janë:
“Për herë të parë kam me bërë udhën e fundit
Pa i lyp sy Zotit”.
Këtu kemi një njeri që nuk kërkon më as mëshirë, as mrekulli, as shtyrje të fatit. Ai është pajtuar me fundin. Në vend të ankthit, kemi një qetësi të rrallë. Madje edhe raporti me Zotin paraqitet pa patetikë. Nuk ka frikë, nuk ka revoltë, nuk ka kërkesë për shpëtim. Ka vetëm pranim. Kjo e bën poezinë shumë të fuqishme, sepse vdekja nuk trajtohet si katastrofë, por si një udhëtim i pashmangshëm.
Edhe vargjet
“As juve nuk ju lodh shumë
Vetëm pak hapa”
kanë një thjeshtësi të jashtëzakonshme. Poeti e redukton gjithë ceremoninë mortore në “pak hapa”. Në këtë mënyrë, ai i zhvesh ritualet nga pompoziteti dhe i kthen në dimensionin e tyre njerëzor. Vdekja, sipas tij, nuk ka nevojë për zhurmë, për shumë fjalë apo për madhështi artificiale. Ajo është e thjeshtë, e heshtur dhe intime.
Momenti më i ndjerë i poezisë është padyshim ai kur autori kërkon që lutjen e fundit t’ia këndojë “mbesa ime, Ana”. Kjo figurë e mbesës sjell dritë në mes të errësirës së vdekjes. Ajo nuk është vetëm një emër konkret, por simbol i vazhdimësisë së jetës, i trashëgimisë dhe i dashurisë familjare. Kur poeti e quan “Loçka e gjyshit”, poezia kalon nga dimensioni metafizik në atë krejt njerëzor. Në këtë çast, nuk kemi më poetin publik, por gjyshin, njeriun e dashur, familjarin që lë pas dashurinë e vet. Kjo e bën tekstin jashtëzakonisht prekës.
Shprehja “Testament fjalësh” është çelësi i gjithë poezisë. Poeti nuk lë pas pasuri materiale, prona apo lavdi. Ai lë fjalët. Dhe këto fjalë janë pasuria e tij më e madhe. Në këtë kuptim, poezia është vetë testamenti i tij: një mënyrë për të mbetur i gjallë në kujtesën e të tjerëve.
Pjesa e fundit e poezisë e thellon edhe më shumë këtë ide:
“Ah, porosi si poezi,
po e vështirë për t’u shkruar vetë
Po i ruaj mendtë, nuk po çmendem krejt…”
Këtu autori bëhet i vetëdijshëm për vështirësinë e të shkruarit të një poezie për vdekjen e vet. Të shkruash për fundin tënd është ndoshta forma më e vështirë e krijimit. Megjithatë, ai e bën këtë me dinjitet, me humor të lehtë, me vetëdije dhe me guxim. Vargu i fundit, “Po i ruaj mendtë, nuk po çmendem krejt…”, tingëllon si një përzierje mes ironisë dhe dhimbjes. Është një njeri që e di çfarë po e pret, por që ende përpiqet të ruajë qetësinë, arsyen dhe humorin.
Në planin e poetikës, “Para se me u shtri…” dëshmon pjekurinë e një autori që shkruan nga përvoja e gjatë e jetës dhe nga vetëdija e moshës. Duke qenë se poeti ishte në fundin e dekadës së shtatë të jetës, kjo poezi nuk mund të lexohet si një ushtrim retorik mbi vdekjen, por si rezultat i një përvoje ekzistenciale të thellë. Pikërisht këtu qëndron forca e saj: nuk kemi të bëjmë me një poet të ri që imagjinon fundin, por me një njeri që e ndien atë afër dhe që arrin ta shndërrojë këtë ndjesi në art.
Nga pikëpamja letrare, poezia ndërtohet mbi një tension të vazhdueshëm mes gjuhës popullore dhe figurës së lartë poetike. Shprehje si “më kanë rënë dhëmbët”, “bëhem horë”, “loçka e gjyshit” ose “pak hapa” vijnë nga ligjërimi i përditshëm, familjar, popullor. Mirëpo, përballë tyre qëndrojnë figura të fuqishme si “drita e zezë”, “testament fjalësh” apo “mos ma lidhni gojën me metaforë”, të cilat e ngrejnë tekstin në një nivel të lartë poetik dhe filozofik. Kjo ndërthurje mes së zakonshmes dhe së madhërishmes është një nga cilësitë më të veçanta të Sherafedin Kadriut si poet.
Po ashtu, duhet vënë re se poezia nuk ka ritëm të rregullt, as rimë klasike dhe as strukturë të mbyllur strofike. Ajo ecën si një frymëmarrje e ngadaltë, si një ligjërim i ndërprerë nga mendimi dhe emocioni. Kjo e bën tekstin të tingëllojë si një rrëfim i fundit, si një fjalë e thënë në pragun mes jetës dhe vdekjes. Edhe përdorimi i tri pikave në fund – “nuk po çmendem krejt…” – lë ndjesinë se poeti nuk e ka përfunduar plotësisht fjalën, sepse fjala e fundit mbetet gjithmonë pezull përballë vdekjes.
Në tërësi, “Para se me u shtri…” është një poezi-testament, ku bashkohen realizmi, metafizika, ironia dhe dashuria njerëzore. Ajo nuk e idealizon vdekjen, por as nuk e dramatizon. Përkundrazi, e pranon atë me një qetësi të rrallë dhe me një ndjenjë të thellë njerëzore. Kjo poezi mbetet dëshmi e fuqisë së fjalës së Sherafedin Kadriut: një fjalë e thjeshtë, e drejtpërdrejtë dhe e paharrueshme.
Pikërisht përmes kësaj thjeshtësie të gjuhës dhe kësaj thellësie të mendimit, Sherafedin Kadriu arrin ta kthejë përvojën individuale të vdekjes në një përvojë universale njerëzore.
Sot, kur poeti nuk është më mes nesh, këto vargje lexohen ndryshe. Ato tingëllojnë si një lamtumirë e shkruar paraprakisht, si një dorë e ngritur për herë të fundit drejt njerëzve të dashur. Dhe pikërisht për këtë arsye, kjo poezi nuk është vetëm tekst letrar: është kujtesë, dhimbje dhe përjetësi.
___________________
Sherafedin KADRIU
PARA SE ME U SHTRI’ …
Mos ma lidhni gojën me metaforë
Se më kanë rënë dhëmbët e bëhem horë
Ditën e fundit
Me qefin të bardhë si bora mbulomani trupin
Ta ndjej afshin e dheut të varrit tim,
Para se me u shtri në dritën e zezë
Për herë të parë kam me bërë udhën e fundit
Pa i lyp sy Zotit
As juve nuk ju lodh shumë
Vetëm pak hapa
Lutjen e fundit ma këndon
mbesa ime, Ana
Testament fjalësh
Loçka e gjyshit
***
Ah, porosi si poezi,
po e vështirë për t’u shkruar vetë
Po i ruaj mendtë, nuk po çmendem krejt…
