Shkruan: Musa Rahimi, prof.
Lufta e Çanakalasë, e njohur edhe si Beteja e Galipolit, ishte një nga betejat më të rëndësishme të Luftës së Parë Botërore. Ajo u zhvillua në vitet 1915–1916, në Gadishullin e Galipolit dhe në ngushticën e Dardaneleve, në territorin e Perandorisë Osmane, në Turqinë e sotme. Kjo luftë kishte rëndësi të veçantë strategjike, sepse forcat aleate të Antantës synonin të depërtonin përmes Dardaneleve, të arrinin në Stamboll dhe ta detyronin Perandorinë Osmane të dilte nga lufta. Një sukses i tillë do t’u mundësonte aleatëve të hapnin një rrugë detare drejt Rusisë dhe të përmirësonin pozitën e tyre ushtarake në frontet e tjera.
Në njërën anë të luftës ishte Perandoria Osmane, e cila luftonte në krah të Gjermanisë dhe Austro-Hungarisë, ndërsa në anën tjetër ishin forcat aleate të Antantës, kryesisht Britania e Madhe dhe Franca, së bashku me trupa nga Australia, Zelanda e Re, India dhe vende të tjera të Perandorisë Britanike. Në këtë fushatë morën pjesë edhe trupat e njohura me emrin ANZAC, shkurtim i emërtimit anglisht Australian and New Zealand Army Corps, që do të thotë Korpusi i Ushtrisë Australiane dhe të Zelandës së Re. Për këto forca, zbarkimi në Galipoli më 25 prill 1915 u shndërrua në një ngjarje me rëndësi të madhe kombëtare, e cila përkujtohet çdo vit në Australi dhe Zelandën e Re.
Lufta filloi me përpjekjet detare të aleatëve për të kaluar ngushticën e Dardaneleve. Më 18 mars 1915, flota aleate pësoi humbje të rënda përballë mbrojtjes osmane, e cila kishte vendosur artileri bregdetare dhe mina detare në pozicione strategjike. Pas dështimit të sulmit detar, aleatët vendosën të zbarkonin trupa në Gadishullin e Galipolit për të mposhtur mbrojtjen osmane nga toka. Zbarkimi kryesor u zhvillua më 25 prill 1915, por trupat aleate u përballën me rezistencë të ashpër nga ushtarët osmanë, të cilët shfrytëzuan terrenin malor, lartësitë strategjike dhe pozicionet e fortifikuara për ta penguar përparimin e tyre.
Gjatë muajve në vijim, luftimet u zhvilluan me intensitet të madh, ndërsa të dyja palët pësuan humbje të rënda njerëzore. Në gusht të vitit 1915, aleatët ndërmorën një ofensivë të re me synimin për të thyer vijat mbrojtëse osmane, por edhe kjo përpjekje dështoi. Mbrojtja osmane u shqua për qëndresën e saj, ndërsa ndër komandantët më të njohur të kësaj fushate ishte Mustafa Kemal, i cili më vonë do të bëhej themeluesi i Republikës së Turqisë me emrin Mustafa Kemal Atatürk. Pas muajsh luftimesh pa arritur objektivat kryesore, forcat aleate filluan të tërhiqeshin dhe evakuimi përfundoi në janar të vitit 1916. Kështu, fushata e Çanakalasë përfundoi me fitore ushtarake të Perandorisë Osmane, e cila arriti ta pengonte depërtimin e aleatëve drejt Stambollit.
Lufta e Çanakalasë zuri një vend të rëndësishëm edhe në kujtesën historike të popujve të Ballkanit, përfshirë shqiptarët. Në atë kohë, shumë shqiptarë jetonin ende në territoret e Perandorisë Osmane, ndërsa të tjerë, nga vise të ndryshme shqiptare, shërbenin ose mobilizoheshin në ushtrinë osmane. Për këtë arsye, është e besueshme që në këtë fushatë të kenë marrë pjesë edhe ushtarë shqiptarë nga Kosova, Shqipëria dhe treva të tjera shqiptare. Megjithatë, përcaktimi i numrit të saktë të tyre mbetet i vështirë, sepse dokumentet ushtarake osmane zakonisht i regjistronin ushtarët sipas njësive dhe vendbanimeve, pa ofruar gjithmonë të dhëna të plota për përkatësinë e tyre etnike.
Sipas traditës gojore shqiptare, numri i shqiptarëve të rënë në Luftën e Çanakalasë vlerësohet të ketë qenë rreth 15.000 veta. Kjo shifër është përcjellë brez pas brezi përmes rrëfimeve të pjesëmarrësve në luftë dhe kujtimeve të ruajtura në vise të ndryshme shqiptare. Tradita gojore, në këtë rast, e përcjell kryesisht numrin e të rënëve, pa ruajtur domosdoshmërisht emrat e tyre, njësitë ushtarake ku shërbyen apo hollësi të tjera për jetën dhe rrethanat në të cilat ranë. Edhe pse kjo shifër nuk mund të konsiderohet e vërtetuar përfundimisht pa dëshmi të mjaftueshme dokumentare, ajo mbetet pjesë e kujtesës historike popullore dhe meriton të regjistrohet, të studiohet e të krahasohet me burimet arkivore osmane dhe me hulumtimet historike për këtë fushatë.
Rëndësia e kësaj tradite qëndron jo vetëm te shifra e përcjellë, por edhe te fakti se ajo dëshmon mënyrën se si populli shqiptar i ka ruajtur kujtimet për bijtë e vet të dërguar në luftëra të largëta. Për historianët, rrëfimet gojore mund të shërbejnë si pikënisje për hulumtime të mëtejshme, por duhet të dallohen nga të dhënat e vërtetuara përmes dokumenteve. Prandaj, shifra prej rreth 15.000 të rënëve shqiptarë duhet të paraqitet si vlerësim i traditës gojore shqiptare, jo si statistikë përfundimtare e konfirmuar nga arkivat.
Në përfundim, Lufta e Çanakalasë ishte një fitore e rëndësishme mbrojtëse për Perandorinë Osmane dhe një humbje e rëndë për forcat aleate, të cilat nuk arritën ta pushtonin Gadishullin e Galipolit dhe të hapnin rrugën drejt Stambollit. Për historinë shqiptare, kjo fushatë përbën një temë që kërkon vëmendje të posaçme, sidomos për pjesëmarrjen dhe humbjet e shqiptarëve. Dokumentimi i kujtimeve të të moshuarve, mbledhja e rrëfimeve familjare dhe shqyrtimi i burimeve arkivore do të ndihmonin për të kuptuar më mirë përmasat e kësaj pjesëmarrjeje dhe për të ruajtur kujtimin e atyre që ranë në këtë luftë
